De crisis van 1929

Door een blinde zucht tot speculeren waren de koersen van de aandelen in de Verenigde Staten tot abnormale hoogten opgelopen in 1929. Tallozen hadden in beursspeculaties een mogelijkheid gezien om in korte tijd veel geld te verdienen door het kopen van aandelen, desnoods met geleend geld. De bankdirecties, aangestoken door de mentaliteit van ‘prosperity forever’, waren te gemakkelijk bereid geweest krediet te verstrekken. Het zou leiden tot een periode van crisis in Amerika en de rest van de wereld.

De beurs crasht

Toen in oktober 1929 de koersen op de beurs van New York snel begonnen te dalen betekende dit voor vele bezitters van aandelen een ramp. De op papier verdiende fortuinen bleken niet te bestaan; duizenden kleine spaarders, die hun geld in aandelen hadden belegd, werden geruïneerd. Verscheidene banken raakten in ernstige financiële moeilijkheden, verschillende gingen zelfs failliet. Mede daardoor raakten talrijke industriële bedrijven in moeilijkheden. Zij werden gedwongen de productie in te perken of te staken. Personeel werd ontslagen. Door de toenemende werkloosheid daalde de koopkracht. Daardoor werd de positie van nog meer bedrijven ondermijnd en kwamen steeds meer werknemers op straat te staan. Op de grondstoffenmarkt daalden de prijzen. Daardoor werden ook de Amerikaanse boeren getroffen, die al in de twintiger jaren nauwelijks renderende bedrijven hadden bestuurd. De crisis werkte door in vrijwel de gehele wereld: de Verenigde Staten hadden zulke nauwe banden in het financiële vlak met Europa opgebouwd, dat ook daar de crisis ingrijpende gevolgen had. Geleidelijk verbreidde de crisis zich over alle werelddelen. De gevolgen waren rampzalig. Miljoenen mensen werden getroffen door een werkloosheid, waaraan geen einde scheen te komen en die een demoraliserende invloed uitoefende. Machines roestten weg in de fabrieken en duizenden hectaren grond bleven onbewerkt liggen, terwijl honderdduizenden niet aan de slag konden komen en armoede en honger leden.

De overheid schiet te kort

Door de regering, met de republikein Hoover aan het hoofd, werd de ware aard van de crisis niet onderkend. Men meende met een crisis in de conjunctuur te doen te hebben, zoals die zich nu eenmaal met een zekere regelmaat voordoet in een maatschappij, waar vrije productieverhoudingen bestaan. Weliswaar betrof het in dit geval een zeer ernstige en diepe crisis, maar het economische leven zou zich gaandeweg vanzelf herstellen: ‘prosperity is just around the corner’. Maatregelen die in het verleden herstel hadden gebracht, zouden ook nu baat kunnen brengen: bezuiniging, versobering, verlaging van de lonen, inkrimping van de productie, ontslag van werknemers. Om de nood te lenigen werd van overheidswege iets gedaan op het terrein van werkverschaffing en de steunverlening.

President Roosevelt en de New Deal

Toen de crisis echter voortdurende en zelfs ernstiger vormen aannam, begon het inzicht door te breken, dat van het vrije spel der economische krachten geen herstel te verwachten viel. In 1932 nam de Democratische kandidaat voor het presidentschap, Franklin D. Roosevelt, in zijn program, de New Deal, een reeks voorstellen op, die erop gericht waren de crisis krachtig te bestrijden en de staatsburgers te beschermen tegen rampen als maatschappelijke ondergang en werkloosheid. Met een overweldigende meerderheid werd Roosevelt tot president gekozen.

Uitgangspunt voor Roosevelts presidentiële maatregelen, die hij nam in overleg met een staf van deskundigen, de braintrust, was de gedachte, dat de overheid de vastgelopen machine van het economisch leven weer op gang diende te brengen. Roosevelt sprak van: ‘to prime the pump’. Als men daarin slaagde, kon de staat zich daarna weer terugtrekken ten gunste van de particuliere ondernemingen. Roosevelt zag het dan ook als zijn eerste taak koopkracht te scheppen, zodat de industriële productie weer op gang werd gebracht. Daartoe werd de National Recovery Act (de NRA) ingevoerd. Op basis van vrijwilligheid konden de bedrijven de zogenaamde codes of fair competition doorvoeren, waarin voor elke bedrijfstak landelijk of regionaal bepalingen waren opgenomen omtrent lonen en prijzen en arbeidsvoorwaarden. Daarmee werd ‘een vloer onder de lonen’ geplaatst en een ‘plafond boven de prijzen’. De NRA opende bovendien de mogelijkheid voor de overheid grote openbare werken aan te besteden, waardoor tevens een bijdrage tot de werkloosheidsbestrijding werd geleverd. Herbebossing van gebieden, die door erosie werden bedreigd, verschafte immers werk aan duizenden. Stuwdammen werden aangelegd en rivieren gekanaliseerd. Het meest spectaculair was wellicht het gigantische project waar in de kanalisatie van de Tennesseerivier ter hand werd genomen. Roosevelt hoopte, dat deze overheidsprojecten, die midden in de crisistijd werden uitgevoerd, een stimulans en een voorbeeld voor particuliere ondernemers zou zijn.

De crisis komt ten einde

Tenslotte kreeg de regering door de NRA mogelijkheden om de achterstand van de Verenigde Staten op het gebied van de sociale verzekeringswetgeving en van de arbeidswetgeving in te lopen. Roosevelt heeft van die mogelijkheid gebruik gemaakt onder andere door de Social Security Act van 1935 en de Wages and Hours Act van 1938. Ook de landbouw kreeg de bijzondere aandacht van de regering. De koopkracht van de boeren diende hersteld te worden. Dit kon alleen bereikt worden als de landbouwers voor hun producten een redelijke prijs ontvingen. Door middel van de Agricultural Adjustment Act werd de regering in staat gesteld aan de boeren vaste prijzen voor hun producten de garanderen, mits zij bereid waren de productie in te perken en eventuele overschotten te vernietigen.

In een land als de Verenigde Staten, met een sterke liberale traditie, ondervonden Roosevelts maatregelen herhaaldelijk kritiek. De versterking van het gezag van de centrale regering en het tempo waarin de sociale wetgeving werd doorgevoerd, gecombineerd met de invoering van een sterk progressief belastingstelsel, had tot gevolg dat Roosevelt ervan beschuldigd werd te streven naar de vestiging van een socialistische maatschappij. Dat nam niet weg dat Roosevelt zich driemaal herkiesbaar kon stellen en dat hij met duidelijke meerderheid herkozen werd. De massa van het Amerikaanse volk gaf daarmee uiting aan de waardering voor Roosevelt en sprak daarin zijn vertrouwen uit inde verzorgingsstaat, die de president voor ogen stond.

Comments are closed.